لیدا هادی، سردبیر فرابیمه / تنگه هرمز یکی از حیاتیترین گلوگاههای انرژی در جهان به شمار میرود؛ گذرگاهی باریک میان ایران و عمان که روزانه حدود یکپنجم نفت مصرفی جهان و بخش قابل توجهی از صادرات گاز طبیعی مایع از آن عبور میکند. به همین دلیل هرگونه اختلال در این مسیر، بلافاصله بازارهای جهانی انرژی، تجارت دریایی و اقتصاد بسیاری از کشورها را تحت تأثیر قرار میدهد. در چنین شرایطی اعلام برنامه ۲۰ میلیارد دلاری بیمه مجدد برای نفتکشها از سوی دولت ایالات متحده، نشانهای از نگرانی جدی نسبت به اختلال در جریان انرژی و تلاشی برای بازگرداندن اعتماد به صنعت حملونقل دریایی در خلیج فارس است.
افزایش تنشهای نظامی در منطقه خلیج فارس باعث شده بسیاری از شرکتهای کشتیرانی از عبور نفتکشها از تنگه هرمز خودداری کنند. حتی اگر این مسیر به طور کامل مسدود نشده باشد، تهدیدهایی مانند حملات نظامی، مینهای دریایی، پهپادها یا موشکها سطح ریسک عبور از این منطقه را به شدت بالا برده است.
دادههای کشتیرانی نیز نشان میدهد که تعداد زیادی نفتکش در دو سوی تنگه متوقف شدهاند. برخی از این کشتیها در داخل خلیج فارس لنگر انداختهاند و منتظر کاهش تنشها هستند، در حالی که برخی دیگر در دریای عمان یا خارج از تنگه متوقف شدهاند. این وضعیت باعث اختلال در صادرات نفت کشورهای منطقه شده و به سرعت واکنش بازارهای جهانی را به دنبال داشته است؛ بهگونهای که قیمت نفت خام آمریکا در یک روز بیش از ۱۲ درصد افزایش یافت و از مرز ۹۰ دلار در هر بشکه عبور کرد.
در واکنش به این وضعیت، دولت آمریکا طرحی را برای بیمه مجدد نفتکشها معرفی کرده است. در سازوکار بیمه مجدد، یک نهاد بزرگتر ریسک شرکتهای بیمه را پوشش میدهد تا این شرکتها بتوانند با اطمینان بیشتری خدمات بیمه ارائه دهند. بر اساس اعلام شرکت مالی توسعه بینالمللی آمریکا، این نهاد آمادگی دارد به صورت چرخشی تا سقف ۲۰ میلیارد دلار خسارت احتمالی را پوشش دهد.
هدف از این اقدام کاهش ریسک مالی برای شرکتهای بیمه و مالکان کشتی، تشویق شرکتهای کشتیرانی به از سرگیری عبور از تنگه هرمز و در نهایت جلوگیری از اختلال گسترده در عرضه جهانی انرژی است. همکاری نزدیک این نهاد با وزارت خزانهداری آمریکا و فرماندهی مرکزی ایالات متحده نیز نشان میدهد که این طرح تنها یک اقدام اقتصادی نیست، بلکه بخشی از یک راهبرد گستردهتر برای حفظ جریان انرژی در یکی از مهمترین مسیرهای دریایی جهان محسوب میشود.
با این حال برخی تحلیلگران معتقدند که بیمه به تنهایی نمیتواند مشکل اصلی کشتیرانی در شرایط فعلی را حل کند. به گفته کارشناسان حوزه حملونقل دریایی، نگرانی اصلی مالکان کشتیها نه صرفاً خسارت مالی بلکه امنیت فیزیکی کشتیها و خدمه آنهاست. حتی اگر خسارتهای احتمالی تحت پوشش بیمه قرار گیرد، خطراتی مانند حملات نظامی، برخورد با مینهای دریایی یا درگیریهای ناگهانی همچنان میتواند جان خدمه و سرمایه شرکتها را تهدید کند. به همین دلیل بسیاری از شرکتهای کشتیرانی ترجیح میدهند کشتیهای خود را در مناطق امنتر نگه دارند، حتی اگر این تصمیم هزینههای اقتصادی قابل توجهی به همراه داشته باشد.
اختلال در عبور نفت از تنگه هرمز میتواند پیامدهای گستردهای برای اقتصاد جهانی داشته باشد. نخستین پیامد آن افزایش قیمت نفت است، زیرا کاهش عرضه از منطقهای که سهم بزرگی از صادرات جهانی انرژی را در اختیار دارد، به سرعت بازار را دچار شوک میکند. افزایش قیمت انرژی نیز به طور مستقیم بر هزینههای تولید، حملونقل و قیمت کالاها در سراسر جهان تأثیر میگذارد و میتواند موج جدیدی از فشارهای تورمی ایجاد کند. علاوه بر این، افزایش ریسکهای امنیتی باعث بالا رفتن هزینه بیمه و حملونقل دریایی میشود و در نتیجه تجارت جهانی نیز با هزینههای بیشتری مواجه خواهد شد.
کشورهای صادرکننده نفت در خلیج فارس نیز به شدت به تنگه هرمز وابسته هستند. کشورهایی مانند عربستان سعودی، امارات، کویت، عراق و قطر بخش عمده صادرات انرژی خود را از طریق این گذرگاه انجام میدهند. در صورت محدود شدن عبور نفتکشها، این کشورها با کاهش درآمدهای صادراتی روبهرو خواهند شد و ممکن است ناچار به کاهش تولید شوند. هرچند برخی از این کشورها دارای مسیرهای جایگزین محدودی مانند خطوط لوله به دریای سرخ یا دریای عمان هستند، اما ظرفیت این مسیرها برای جایگزینی کامل صادرات از طریق تنگه هرمز کافی نیست.
در سطح ژئوپلیتیکی نیز تحولات مرتبط با تنگه هرمز اهمیت ویژهای دارد. اعلام طرح بیمه مجدد از سوی آمریکا علاوه بر جنبه اقتصادی، حامل پیام سیاسی نیز است و نشان میدهد که واشنگتن حفظ جریان آزاد انرژی در این گذرگاه استراتژیک را یک اولویت مهم میداند. در همین چارچوب، همراهی احتمالی نفتکشها توسط نیروی دریایی آمریکا میتواند نشانهای از افزایش حضور نظامی در منطقه و تبدیل شدن امنیت انرژی به یکی از مهمترین موضوعات راهبردی در خلیج فارس باشد.
در مجموع، طرح ۲۰ میلیارد دلاری بیمه مجدد برای نفتکشهای تنگه هرمز تلاشی برای کاهش ریسک اقتصادی عبور از تنگه هرمز و جلوگیری از تشدید بحران در بازار جهانی انرژی است. با این حال تا زمانی که نگرانیهای امنیتی در منطقه ادامه داشته باشد، این اقدام به تنهایی ممکن است نتواند جریان عادی کشتیرانی را به طور کامل احیا کند. آینده وضعیت این گذرگاه حیاتی بیش از هر چیز به سطح تنشهای منطقهای و میزان امنیت مسیرهای دریایی بستگی دارد؛ عاملی که میتواند نه تنها بازار انرژی بلکه ثبات اقتصادی بسیاری از کشورها را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
